Dört ayrı ülkeden gelen dört haber, ilk bakışta birbirinden bağımsız görünüyor. Güney Kore’de rekor sıcaklıklar ve kırmızı alarm, Almanya’da aşırı sıcaklara bağlanan ağır can kaybı, Hindistan’ın Kerala eyaletinde sel ve heyelanlar, Brezilya’da ulaşımı ve enerji hatlarını aksatan şiddetli fırtına… Ortak nokta yalnızca kötü hava değil. Bu olayların her biri sağlık, enerji, ulaşım, tarım ve sosyal destek sistemlerini aynı anda sınayan bir yönetim problemi.

İklim kaynaklı riskleri hâlâ mevsimsel bir rahatsızlık gibi ele almak, yeni tablonun ölçeğini küçültüyor. Termometre yükseldiğinde elektrik talebi artıyor, sağlık sistemi baskı görüyor ve açık havada çalışanlar daha fazla risk taşıyor. Şiddetli yağış geldiğinde mesele yalnızca suyun yükselmesi değil; evlerin boşaltılması, yardım kampları, tarım kaybı ve kesilen ulaşım ağları oluyor. Hava olayı birkaç saat sürebilir, ekonomik ve toplumsal etkisi aylarca kalabilir.

Rekor sıcaklık, eski kurumlar

Güney Kore’de Yangsan kentinde 42,5 derece ölçüldüğü ve bunun 122 yıllık gözlem döneminin en yüksek değeri olduğu bildirildi. Seul ve çevresi için ilk kez kırmızı alarm seviyesinde sıcak uyarısı yayımlandı. Ülke liderinin kriz yönetimi sisteminin yeniden düzenlenmesi gerektiğine ilişkin sözleri önemli; çünkü “olağanüstü” kabul edilen olaylar tekrarlandığında olağan yönetim araçları yetersiz kalabilir.

Sıcak hava planı yalnızca vatandaşlara su içmelerini söylemek değildir. Elektrik şebekesinin artan klima talebine hazırlanması, yaşlı ve kronik hastaların izlenmesi, açık alan işlerinin saatlerinin düzenlenmesi ve serinleme merkezlerinin erişilebilir olması gerekir. Risk önceden tahmin edilebildiği ölçüde can kaybını azaltacak kamu kapasitesi de önceden kurulabilir.

Almanya örneği görünmeyen kaybı gösteriyor

İHA’nın Robert Koch Enstitüsü raporundan aktardığı verilere göre Almanya’da aşırı sıcaklara bağlı can kaybı özellikle ileri yaş gruplarında yoğunlaşıyor. Sıcaklığın mevcut kalp-damar, akciğer ve böbrek rahatsızlıklarını ağırlaştırması, afetin her zaman yıkılmış bir bina görüntüsü vermediğini gösteriyor. Bazı krizler sessiz ilerler; evinde yalnız yaşayan kişinin sağlık durumu kötüleşir ve toplu bilanço ancak istatistiklerde görünür.

Bu nedenle sosyal politika ile iklim politikası birbirinden ayrı düşünülemez. Yaşlı nüfusun yoğun olduğu mahalleleri bilmek, yalnız yaşayanları takip edecek yerel ağlar kurmak ve sağlık uyarılarını anlaşılır biçimde ulaştırmak iklim uyumunun parçasıdır. En kırılgan kişiye ulaşmayan erken uyarı sistemi teknik olarak çalışsa bile toplumsal olarak eksik çalışır.

Selin bilançosu yalnızca yağış miktarı değildir

Kerala’daki şiddetli yağışların ardından 27 bin 48 kişinin 462 yardım kampına yerleştirildiği ve bin 882 hektarlık tarım alanının zarar gördüğü aktarıldı. Bu iki veri, afetin iki farklı yüzünü gösteriyor: Acil barınma ihtiyacı ve gelecekteki geçim kaybı. İnsanlar evlerine döndüğünde tarımsal üretim hemen eski hâline gelmeyebilir; yerel fiyatlar, çiftçinin borcu ve bölgenin iş gücü dengesi etkilenebilir.

Afet yönetimi bu nedenle arama kurtarmayla başlayıp orada bitemez. Konutun yeniden kurulması, tarımsal üretimin desteklenmesi, temiz su ve sağlık hizmetlerinin sürdürülmesi gerekir. Dayanıklılık, olaydan sonra eski düzene dönmek kadar, aynı olay tekrarlandığında daha az zarar görecek yeni bir düzen kurmaktır.

Fırtına şehirde zincirleme arıza yaratıyor

Brezilya’nın Rio de Janeiro ve Sao Paulo eyaletlerinde saatte 100 kilometreyi aşan fırtınanın ağaçları ve elektrik hatlarını devirdiği, ulaşımı, metro seferlerini, limanları ve uçuşları aksattığı bildirildi. Tek bir hava olayı, birbirine bağlı altyapıların nasıl zincirleme etkilendiğini gösteriyor. Elektrik kesintisi iletişimi, ulaşım aksaması sağlık hizmetine erişimi, limandaki duruş tedarik zincirini etkileyebilir.

Şehirlerin dayanıklılığı yalnızca daha sağlam duvarlar yapmak değildir. Elektrik hatlarının bakımı, ağaç envanteri, alternatif ulaşım planı, acil iletişim kanalları ve kritik tesislerin yedek enerjisi birlikte düşünülmelidir. Sistemin en zayıf halkası, bütün şehrin çalışma hızını belirleyebilir.

Finansman tercihi de burada önem kazanıyor. Afet sonrasında hasarı karşılamak zorunlu, fakat aynı bütçenin bir bölümünü olaydan önce risk azaltmaya ayırmak daha az görünür olduğu için siyasi olarak zor olabilir. Oysa gölgelendirme, drenaj, erken uyarı, bakım ve yedek sistemler kriz gününde büyük kayıpları önleyebilir. Dayanıklılık yatırımı açılış töreni kadar dikkat çekmeyebilir; başarısı bazen hiç yaşanmayan kesintiyle ölçülür. Kamu yönetiminin görevi de görünür projeler kadar bu sessiz koruma kapasitesini kurmaktır.

Türkiye için çıkarılacak ders

Bu haberler farklı coğrafyalardan geliyor ama Türkiye açısından uzak örnekler değil. Kentleşme, yaşlanan nüfus, enerji talebi, tarım ve kıyı bölgelerindeki yoğunluk benzer türden riskleri büyütebilir. Buradan çıkarılacak sonuç korku değil hazırlık olmalı. Hangi mahalle daha fazla ısınıyor, hangi hastane yedek enerjiye ihtiyaç duyuyor, hangi tarım alanı aşırı yağışa açık, hangi vatandaş uyarıya ulaşamıyor? Yönetim bu sorulara afet gelmeden cevap vermeli.

İklim tartışmasının soyut hedeflerden gündelik kamu hizmetine indiği yerde gerçek uyum başlar. Sıcaklık artık yalnızca hava durumu bülteninin konusu değil; bütçenin, şehir planının, sağlık politikasının ve sosyal dayanışmanın konusu. Yeni normalin en tehlikeli yanı aşırı olayların tekrarıysa, en güçlü yanıt da hazırlığı istisna olmaktan çıkarıp kurumların kalıcı işi hâline getirmektir.