Teos’un taşları 2 bin 200 yıllık tarihi gün yüzüne çıkarıyor

İzmir’in Seferihisar ilçesindeki Teos Antik Kenti’nde devam eden kazı ve restorasyon çalışmaları, antik dünyanın yönetim, eğitim ve kültür yaşamına ışık tutuyor. Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce kralların taleplerinin görüşüldüğü, geleceğe ilişkin kararların alındığı tarihi kentte, büyük İskender’in komutanlarından Roma imparatorlarına uzanan izler gün yüzüne çıkarılıyor.

İzmir’in Seferihisar ilçesine bağlı Sığacık’ta bulunan Teos Antik Kenti, binlerce yıl önce Akdeniz dünyasının önemli ticaret, sanat ve düşünce merkezlerinden biriydi. Kuzey ve güneyindeki iki limanıyla deniz ticaretine açılan kent; tüccarları, sanatçıları, düşünürleri ve dönemin güçlü siyasi figürlerini buluşturuyordu. Antik İonia’nın 12 kent devletinden biri olan Teos’un merkezinde yer alan yaklaşık 2 bin 200 yıllık meclis binası ise kentin siyasi ve toplumsal yaşamına ilişkin önemli bilgiler sunuyor. Bir zamanlar bu yapıda kentin geleceği tartışılıyor, kralların talepleri görüşülüyor, öğrenciler müzik ve temel bilgiler sınavlarına giriyordu. Roma döneminde sahne eklenen meclis binası, zamanla kültürel etkinliklere de ev sahipliği yaptı.

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Ankara Üniversitesi adına 2010 yılından bu yana sürdürülen kazı ve restorasyon çalışmaları, İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla devam ediyor. Özellikle meclis binasında bulunan yazıtlar, Teos’un mimari özelliklerinin yanı sıra antik dönemin eğitim sistemini, siyasi ilişkilerini ve günlük yaşamını da aydınlatıyor.

Kentin kalbinde 800 kişilik meclis

Teos Antik Kenti Kazı Başkanı Prof. Dr. Musa Kadıoğlu, kentin en iyi korunmuş kamu yapılarından biri olan meclis binasının, agoranın hemen kuzeybatısında yer aldığını belirtti. Kadıoğlu, "Burası Teos kent devletinin meclis binası. Danışma meclisi burada toplanıyor ve kentin geleceğiyle ilgili kararlar alıyordu. Ancak yapının önemini artıran başka bir özelliği daha var. Ele geçen yazıtlar, burasının yalnızca meclis toplantıları için kullanılmadığını, eğitim ve kültür faaliyetlerine de ev sahipliği yaptığını gösteriyor" dedi.

Yaklaşık 800 kişilik kapasiteye sahip yapıda 17 sıra oturma basamağı bulunuyor. Roma döneminde eklenen sahne de yapının kültürel etkinliklerde kullanıldığını gösteriyor.

Yalnızca birkaç basamağı görünüyordu

Bugün Teos’un en dikkat çekici yapılarından biri olan meclis binası, uzun yıllar boyunca toprak altında kaldı. 1960’lı yıllarda gerçekleştirilen kazılarda yalnızca birkaç oturma basamağı ortaya çıkarılabildi. 2010 yılında başlayan sistemli çalışmalarla yapının mimari bütünlüğü büyük ölçüde gün yüzüne çıkarıldı. Kadıoğlu, "2010 yılında buraya geldiğimizde yalnızca üstten iki üç basamak görünüyordu. Yıllar içerisinde yapıyı tamamen ortaya çıkardık. Güney analemma duvarını, oturma basamaklarını ve son olarak kuzey analemma duvarını ele alarak restorasyonu büyük ölçüde tamamladık. Böylelikle antik dönemin en önemli kamu yapılarından birini yeniden görünür hale getirdik" diye konuştu.

Ankara Üniversitesi öncülüğünde yürütülen çalışmalarda yapının mimari özellikleri belirlendi. Türk Tarih Kurumu’nun maddi desteğiyle hazırlanan restorasyon projeleri doğrultusunda gerçekleştirilen çalışmaların büyük bölümü 2026 yılında tamamlandı.

2 bin 200 yıl önce çocuklar eğitim alıyordu

Teos’un antik dünyadaki önemini ortaya koyan belgelerden biri de Polythros Eğitim Vakfı yazıtı. Yaklaşık 2 bin 200 yıl önce yaşayan varlıklı bir Teoslu olan Polythros, 34 bin drahmi bağışlayarak kentte çocukların eğitimini destekleyen bir vakıf kurulmasını sağladı. Vakıf kapsamında özgür doğmuş kız ve erkek çocukların eğitim alması desteklendi. Kadıoğlu, Teos’taki yazıtların antik dönemin eğitim sistemine ilişkin ayrıntılı bilgiler içerdiğini belirterek şunları söyledi: "Bu tür eğitim vakıflarını antik kentlerin çok azında biliyoruz. Teos’ta kız ve erkek çocukların eğitim aldığını görüyoruz. Daha da önemlisi, öğrencilerin hangi dersleri alacağına öğretmenlerin karar verdiğini biliyoruz. Öğretmenler arasında anlaşmazlık çıkarsa 40 yaşın üzerindeki müdür yardımcısı devreye giriyor. Bu ayrıntılar, antik dönemde eğitimin nasıl örgütlendiğini anlamamız açısından çok önemli."

Yazıtlara göre çocuklara okuma, yazma, dil bilgisi, edebiyat ve müzik derslerinin yanı sıra beden eğitimi ve savaş talimleri de veriliyordu. Eğitim sistemi, öğretmenler arasındaki görev dağılımı ve anlaşmazlıkların çözümüne ilişkin kurallarıyla da dikkat çekiyordu.

En yüksek maaşı müzik öğretmenleri alıyordu

Teos’un eğitim yaşamına ilişkin dikkat çekici ayrıntılardan biri de öğretmenlerin maaşları. Yazıtlar, öğretmenlerin görev alanlarını ve yıllık ücretlerini ortaya koyuyor. Prof. Dr. Kadıoğlu, "Öğretmenlerin maaşlarını biliyoruz. En yüksek maaşı alanlar telli çalgıları öğreten müzik öğretmenleri. Öğrencilerin müzik ve temel bilgi sınavlarının bu meclis binasında yapıldığını yazıtlar açıkça aktarıyor. Beden eğitimi ve savaş talimi gibi derslerin sınavlarının ise kentin kuzeyindeki gymnasion yapısında gerçekleştirildiğini düşünüyoruz" ifadelerini kullandı.

Yazıtlar sayesinde öğrencilerin ders programları, öğretmenlerin ücretleri ve sınavların yapıldığı mekânlar hakkında bilgi edinilebilmesi, Teos’u antik çağın eğitim yaşamının ayrıntılı biçimde araştırılabildiği merkezlerden biri haline getiriyor.

Kralın şartı: Heykelim meclise dikilecek

Teos’un meclis binası, yalnızca kentin iç yönetimine değil, Hellenistik dönemin güçlü krallıklarıyla kurulan diplomatik ilişkilere de tanıklık etti. Kentte bulunan Seleukos Kralı III. Antiokhos’a ait mektuplar ve onurlandırma yazıtları, MÖ 3. yüzyılın sonlarında Teos’un siyasi ilişkilerine ilişkin önemli bilgiler içeriyor.

Prof. Dr. Kadıoğlu, III. Antiokhos’un Teos’a özerklik, vergi muafiyeti ve sığınma hakkı gibi ayrıcalıklar tanıdığını belirterek kralın kentten dikkat çekici bir talepte bulunduğunu anlattı.

Kadıoğlu, "III. Antiokhos, Teos’a bazı önemli ayrıcalıklar tanıdı. Ancak kralın kentten dikkat çekici bir talebi de vardı. Bronzdan yapılacak heykelinin meclis binasına dikilmesini ve her yıl mevsim meyveleriyle süslenmesini istiyordu" dedi.

Gladyatörlerden kentin güçlü ailelerine uzanan izler

Meclis binasında bulunan heykel kaideleri ve yazıtlar, Roma döneminde Teos’un önde gelen ailelerinin toplumsal yaşamdaki yerini de ortaya koyuyor. Yazıtlar, seçkin ailelerin kentteki onurlandırma gelenekleriyle ve gösteri kültürüyle ilişkilerine ışık tutuyor. Fesinos’un eşi Stratonike’nin önemli dinî görevler üstlendiği, kızları Klaudia Tryphaina’nın ise Efesli Tiberius Klaudius Italicus ile evlenerek Efes’e yerleştiği anlaşılıyor.

Teos’un renkli mermerleri Roma’ya taşındı

Teos’un antik dünyadaki ünü, sanatçıları ve siyasi ilişkilerinin yanı sıra çevresindeki taş ocaklarından çıkarılan değerli mermerlere de dayanıyordu. Koyu renkli damarları ve farklı tonlarıyla dikkat çeken, antik kaynaklarda Lucullus mermeri olarak anılan ve günümüzde Africano mermeri adıyla da bilinen taş, Roma İmparatorluğu’nun mimari süslemelerinde kullanıldı.

Bu değerli taşın örneklerine Teos’un kendi kamu yapılarında da rastlanıyor. Meclis binasının döşemesinde tespit edilen Lucullus mermeri, dönemin taş işçiliği ve mimari estetiği hakkında bilgi veriyor.

360 yılda tamamlanan tapınak

Teos’un mimarlık tarihi açısından önemli yapılarından biri de şarap, bereket ve eğlence tanrısı Dionysos’a adanan tapınak. Antik dünyanın ünlü mimarlarından Hermogenes’e atfedilen yapı, Romalı mimar ve mühendis Vitruvius’un eserlerinde de yer alıyor.

Uzun yıllar boyunca tapınağın depremler nedeniyle defalarca yıkılıp yeniden inşa edildiği düşünülüyordu. Ancak 2010 yılından itibaren yürütülen kazılar, yapının farklı dönemlerde genişletilerek bugünkü planına ulaştığını ortaya koydu.

Prof. Dr. Kadıoğlu, tapınağın inşa sürecine ilişkin şu bilgileri verdi: "Hermogenes’in tarihini MÖ 3. yüzyılın son çeyreğine yerleştiriyoruz. İlk aşamada önünde ve arkasında duvarlar arasında ikişer sütun bulunan daha küçük bir tapınak inşa edilmiş. Bu yapı uzun süre kullanılmış. Roma İmparatoru Hadrian döneminde ise çevresine yeni 6x11 sütun sırası eklenerek tapınak genişletilmiş. Böylelikle yaklaşık 360 yıla yayılan bir inşa sürecinden söz ediyoruz."

Dionysos’un anıtsal kült heykelinden günümüze ulaşan yaklaşık 82 santimetre yüksekliğindeki baş, eserin tamamının yaklaşık 5 metre yüksekliğinde olabileceğini düşündürüyor. Kadıoğlu, Roma İmparatoru Hadrian’ın MS 124 yılında Efes üzerinden Teos’a gelmiş olabileceğini, tapınağın genişletilmesinin ise MS 132 yılına kadar tamamlanmış olmasının muhtemel olduğunu belirtti.

2026 kazılarında yeni anıtlar ve 13 yazıt bulundu

Teos’ta 2026 yılının önemli çalışma alanlarından biri de Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı oldu. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın destekleri ve İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin maddi katkılarıyla yürütülen kazılarda, tapınağın güney, doğu ve kuzey kenarlarının ardından batı uzun kenarında çalışmalar gerçekleştirildi.

Kazı ekibi, tapınak çevresinde yeni anıt kaideleri belirledi. Üzerlerinde heykeller bulunduğu değerlendirilen kaidelerin kimlere ait olduğu ise henüz bilinmiyor.

Tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılan mimari bloklar da tespit edildi. Bu blokların üzerinde bulunan 13 yazıt, kentin erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkilerine ilişkin önemli bilgiler içeriyor.

Prof. Dr. Kadıoğlu, "Tapınağın çevresinde yeni anıt kaideleri belirledik. Bu kaidelerin üzerinde onurlandırılmış kişilere ait heykellerin bulunmuş olması gerekiyor. Ancak kimlere ait olduklarını henüz bilmiyoruz. Ayrıca bu tapınağın önündeki taş döşeli meydanda, daha eski yapılardan sökülerek temel taşı olarak kullanılmış mimari bloklar tespit ettik. Bunların üzerinde 13 yazıt bulunuyor. Bu yazıtlar bize kentin daha erken dönemlerdeki siyasi ve toplumsal ilişkileri hakkında önemli bilgiler veriyor" dedi.

Büyük İskender’in komutanı Parmenion’un adı Teos’ta

2026 yılı çalışmalarında ortaya çıkarılan yazıtlar arasında, Büyük İskender’in önemli komutanlarından Parmenion’un adının bulunması da dikkat çekti. Yazıtlar arasında yabancı yargıçlara ilişkin kararlar da bulunuyor. Teosluların bazı kamusal davaları çözmek üzere Miletos, Smyrna ve Mytilene’den yargıçlar davet ettiği, yargıçlarla birlikte onları gönderen kentleri de onurlandırdığı anlaşılıyor.

Hadrian’ın yakın çevresinden Antinoos’un portresi

Tanrıça Roma ve Augustus Tapınağı’nda ortaya çıkarılan önemli eserlerden biri de Roma İmparatoru Hadrian’ın yakın çevresinde yer alan Antinoos’a ait mermer portre oldu.

Prof. Dr. Kadıoğlu, insan ölçülerine yakın boyutlardaki portreyi Anadolu’daki benzer örnekler bakımından önemli bir buluntu olarak değerlendirdi.

Kadıoğlu, "Burada Antinoos’un normal insan ölçülerinde bir portresini bulduk. Anadolu’da bu ölçülerde bilinen tek örnek olması bakımından çok önemli. Yazıt parçalarıyla birlikte değerlendirdiğimizde, yapının ikinci yüzyılda Tanrıça Roma ve Augustus’un yanı sıra Antinoos’la da ilişkili bir kutsal alan olarak kullanıldığını söyleyebiliyoruz" dedi.

Şairlerin, sanatçıların ve düşünürlerin kenti

Teos, siyasi ve ticari öneminin yanı sıra antik çağın kültür ve sanat yaşamında da öne çıkan kentlerden biriydi. Lirik şiirin tanınmış isimlerinden Anakreon’un doğduğu kent, Dionysos Sanatçılar Birliği sayesinde Akdeniz dünyasının önemli sanat merkezlerinden biri haline geldi.

MÖ 6. yüzyıldan itibaren gelişen kent, özellikle Hellenistik dönemde ticaretin, sanatın ve düşüncenin buluştuğu merkezlerden biri oldu. İki limanı sayesinde Akdeniz’e açılan Teos, farklı uygarlıklarla kurduğu ilişkilerle zengin bir kültürel miras oluşturdu.

Bugün sürdürülen kazı ve restorasyon çalışmaları, kentin bu çok katmanlı tarihini yeniden görünür hale getiriyor. Büyük ölçüde restore edilen meclis binasının kültür ve sanat etkinliklerine ev sahipliği yapmaya başlaması, yapıyı binlerce yıl sonra yeniden kamusal yaşamla buluşturuyor. İzmir Büyükşehir Belediyesi’nin de destek verdiği çalışmalarla Teos’ta her kazı sezonu, antik dünyanın yönetim, eğitim, siyaset ve sanat yaşamına ilişkin yeni bilgiler ortaya çıkarılıyor.