Osmanlı Arşivi’ndeki önemli bir belge, Şehzade Mustafa’nın Erzurum’la bağlantısını bir kez daha gündeme taşıdı. Belgeyi Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih araştırmacısı Taner Özdemir ortaya çıkardı.

Taner Özdemir, Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi’nde yer alan belgenin arşiv özetinde dikkat çeken şu ifadenin bulunduğunu belirtti "Merhum Şehzade Mustafa hakkında Erzurum Beylerbeyi Ayaş’a ferman." Belgenin tarihi ise 29 Zilhicce 960 olarak kayıtlı. Bu kayıt, Şehzade Mustafa’nın 1553 yılında öldürülmesinin ardından Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa’ya gönderilen bir fermanın varlığını ortaya koyuyor. Akademik araştırmalarda da 960/1553 tarihli bu fermanın Şehzade Mustafa’nın ölümünden sonra Ayas Paşa’ya gönderildiği ve bazı Tatarların "gaybet idüb", yani kaçarak Mustafa’nın yanına gittiklerinden söz edildiği belirtiliyor.

Şehzade Mustafa, Ayas Paşa ile mektuplaşmıştı

Özdemir, belgenin öneminin yalnızca fermanın varlığından kaynaklanmadığını dile getirerek, "Şehzade Mustafa’nın Erzurum Beylerbeyi Ayas Paşa ile doğrudan mektuplaştığı da tarihî araştırmalarda yer alıyor. Araştırmalara göre Mustafa, Ayas Paşa’dan gelecekte kendisine destek vermesini istemiş, Ayas Paşa da şehzadenin tahta çıkması hâlinde kendisini unutmamasını talep etmişti. Türk Tarih Kurumu’nun yayımladığı bir çalışmada da Şehzade Mustafa’nın Ayas Paşa’ya mektuplar gönderdiği belirtiliyor" dedi.

"Erzurum’un Osmanlı hanedan siyaseti açısından önemini gösteriyor"

Belgeyi ortaya çıkaran Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi Taner Özdemir, belgenin Erzurum tarihi açısından dikkat çekici olduğunu belirterek şu değerlendirmeyi yaptı: "Osmanlı Arşivi’nde yaptığımız araştırmalar sırasında karşılaştığımız bu belge, Erzurum’un XVI. yüzyıldaki konumunu anlamamız açısından son derece kıymetli. Arşiv özetinde doğrudan ‘Merhum Şehzade Mustafa hakkında Erzurum Beylerbeyi Ayaş’a ferman’ ifadesinin bulunması, belgenin önemini açıkça ortaya koyuyor. Şehzade Mustafa’nın Ayas Paşa ile mektuplaştığını zaten biliyoruz. Şimdi elimizde, onun ölümünden hemen sonraki dönemde Ayas Paşa’ya gönderilmiş 960 tarihli bir fermanın arşiv kaydı bulunuyor."

"Osmanlı Devleti’nin doğu siyasetinde son derece önemli bir merkez"

Özdemir, belgenin özellikle Erzurum açısından yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayarak sözlerini şöyle sürdürdü: "Burada Erzurum’u sadece bir sınır şehri olarak değerlendirmemek gerekiyor. Erzurum Beylerbeyliği, Osmanlı Devleti’nin doğu siyasetinde son derece önemli bir merkezdi. Ayas Paşa’nın Şehzade Mustafa ile olan yazışmaları ve ardından kendisine gönderilen bu ferman, Erzurum’un Osmanlı hanedanının geleceğini ilgilendiren gelişmelerin de içerisinde olduğunu gösteriyor. Belgenin tamamının paleografik olarak okunması, Tatarların Mustafa’nın yanına gitmesi meselesi başta olmak üzere birçok ayrıntıya ışık tutabilir."

Şehzade Mustafa’nın ölümünden sonra ne oldu?

Şehzade Mustafa, Kanûnî Sultan Süleyman’ın Nahçıvan Seferi sırasında 1553 yılında Konya Ereğlisi civarında öldürüldüğünü hatırlatan araştırmacı Taner Özdemir, "Akademik kaynaklarda olayın ardından Ayas Paşa’ya gönderilen 960/1553 tarihli fermandan söz edilmesi, ortaya çıkarılan arşiv kaydının tarihî bağlamını daha da önemli hâle getiriyor. Bu nedenle söz konusu belge, yalnızca Şehzade Mustafa’nın hayatına ilişkin bir kayıt değil; Mustafa’nın ölümünden sonra Erzurum’da yaşanan gelişmelerin ve Ayas Paşa’nın konumunun araştırılması açısından da önemli bir arşiv belgesi niteliğinde" şeklinde konuştu.

Erzurum tarihinin bilinmeyen sayfalarından biri

Ortaya çıkan belgenin, Şehzade Mustafa ile Erzurum arasındaki ilişkinin daha kapsamlı biçimde araştırılması gerektiğini vurgulayan Özdemir, "Şehzade Mustafa’nın Ayas Paşa’ya yazdığı mektuplar, Ayas Paşa’nın verdiği cevaplar ve Mustafa’nın ölümünün ardından Erzurum Beylerbeyi’ne gönderilen 960 tarihli ferman birlikte değerlendirildiğinde, Erzurum’un Şehzade Mustafa hadisesinin arka planında dikkate alınması gereken merkezlerden biri olduğu görülüyor" dedi.

Araştırmacı Taner Özdemir’in ortaya çıkardığı bu arşiv belgesi, Osmanlı döneminde Erzurum’un siyasî ve askerî önemini bir kez daha gözler önüne sererken, Şehzade Mustafa’nın ölümüne giden ve ölümünden sonra gelişen olayların Erzurum boyutunun yeniden araştırılması gerektiğini ortaya koyuyor.