Kemiklere aşırı yüklenmenin getirdiği tehlike: Stres kırığı

Klasik kemik kırıkları genellikle düşme, trafik kazası veya şiddetli bir darbe sonucu kemik bütünlüğünün aniden bozulmasıyla oluşurken, stres kırıkları, halk arasında bilinen adıyla zorlanma kırıkları, ani bir travma olmadan meydana geliyor. Medicana Sağlık Grubu Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Op. Dr. Harun Kütahya, bu durumun kemiğe aşırı yüklenilmesi ve tekrarlayan zorlanmalar nedeniyle zamanla hücresel düzeyde yıpranması sonucu oluşan mikroskobik, kılcal çatlaklar olduğunu belirtti.

Kemikler, kapasitelerini aşan bir baskıya maruz kaldığında gizli tehlikeyle karşı karşıya kalıyor. Bu durum sonucunda da stres kırığı meydana geldiğini belirten Medicana Konya Hastanesi Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Op. Dr. Harun Kütahya, bir binanın kolonlarında zamanla oluşan ve gözle görülmeyen ince çatlaklar gibi kemiklerin kapasitelerini aşan bir baskıya maruz kaldığında bu gizli tehlikeyle karşı karşıya kaldığının da altını çizdi.

Kemikteki hücresel savaş

Kemiklerin cansız yapılar olmadığını, aksine sürekli kendilerini yenileyen canlı dokular olduğunu belirten Op. Dr. Harun Kütahya, şu bilgileri verdi:

"Bu yenilenme sürecinde iki temel hücre grubu rol oynar. Kemiği yıkan osteoklastlar ve yeni kemik dokusu üreten osteoblastlardır. Yoğun fiziksel aktivite veya mekanik stres arttığında, vücut doğal olarak kemik yıkımını (osteoklastik aktiviteyi) hızlandırır. Normal şartlarda bu yıkımı, yeni kemik yapımı takip eder. Ancak kemiğe binen yükün sıklığı ve şiddeti çok yüksek olduğunda, yıkım hızı yapım hızını aşar. Sonuç olarak kemiğin mikromimarisi zayıflar, kemikte mikro-çatlaklar birikir ve süreç stres kırığı ile sonuçlanır. Stres kırıkları da altta yatan nedene göre tıbbi olarak ikiye ayrılır. Bunlardan ilki yorgunluk kırıklarıdır. Anormal derecede yüksek mekanik stresin, sağlıklı bir kemiğe uygulanmasıyla oluşur. Genellikle sporcularda, dansçılarda ve askerlerde görülür. Bir diğeri ise yetmezlik kırıklarıdır. Normal düzeydeki günlük yüklerin, kemik erimesi (osteoporoz) veya D vitamini eksikliği gibi nedenlerle mineral yapısı zayıflamış bir kemiğe uygulanmasıyla oluşur."

Op. Dr. Harun Kütahyas stres kırıklarının oluşumuna neden olan risk faktörleriyle ilgili şunları kaydetti:

"Antrenman yoğunluğunun birden artırılması, spor yapmaya yeni başlayanların veya profesyonellerin aniden daha ağır, uzun veya sık çalışması sakıncalıdır. Yanlış ayakkabı tercihinin yanında ve spor için sert zeminlerin seçilmesi uygun değildir. Darbe emici özelliği kaybolmuş ayakkabılarla beton veya asfalt gibi esnek olmayan zeminlerde uzun süre koşmak sakıncalıdır. Anatomik faktörlerin göz önünde bulundurulmaması yani düz tabanlık veya yüksek ayak kemerine sahip olmak yük dağılımını bozarak riski artıracağından olumsuz faktörler arasındadır. Aynı zamanda bu rahatsızlık biyomekanik yük aktarımının merkezinde olan alt ekstremitede; özellikle kaval kemiğinde ve ayak tarak kemiklerinde sıklıkla görülmektedir.’’

Op. Dr. Harun Kütahya, stres kırığının belirtileri kadar basit kas ağrısından nasıl ayırt edileceğinin de önemli olduğunu belirterek, "Stres kırığının en tipik belirtisi, aktivite sırasında başlayan ve dinlenince geçen ağrıdır. İlk başlarda sadece uzun yürüyüşlerde veya şartlarda hissedilen hafif bir sızı, önlem alınmadığında günlük yürüyüşleri bile imkansız hale getirebilir. Ağrının olduğu bölgeye elle bastırıldığında noktasal bir hassasiyet ve hafif bir şişlik fark edilir. Klasik kırıklar gibi ani ve şiddetli bir morarma genellikle görülmez, bu yüzden hastalar durumu sıklıkla basit bir kas ağrısı sanarak ihmal edebilir. Geçmeyen bacak veya ayak ağrılarında mutlaka bir ortopedi ve travmatoloji uzmanına başvurulmalıdır. Stres kırıklarının erken evresinde radyolojik olarak gizli bir dönem vardır. Semptomların başlamasından sonraki ilk 2-3 hafta boyunca çekilen normal röntgen filmleri tamamen normal sonuç verebilir. Bu evrede kesin teşhis koyabilmek, kortikal çatlaktan bile önce gelişen kemik iliği ödemini görebilmek için altın standart inceleme yöntemi MRG (Emar görüntüleme) incelemesidir’’ dedi.

Tedavide en önemli ilaç biyomekanik istirahattir

Stres kırıklarının tedavisinde ekseriyâ cerrahi müdahaleye gerek duyulmadığını, en temel tedavinin, kemiğe yük binmesini engellemek ve ona biyolojik olarak kendini tamir etmesi için zaman tanımak olduğunu anlatan Op. Dr. Harun Kütahya, "İstirahat ve aktivite modifikasyonu yapmak, yani ağrıya neden olan aktivitelere 4 ila 6 hafta ara verilmelidir. Bu süreçte kemiğe yük bindirmeyen yüzme veya yüzme gibi sporlar tercih edilebilir. Özel botlar ile sabitleme yapılmalıdır. Kırığın yerine göre, doktorunuz o bölgeyi koruyacak özel yürüme botları veya yükü azaltmak için koltuk değneği önerebilir. Medikal ve beslenme desteğini sağlanması elzemdir. Ağrı ve ödemi azaltmak için doktor kontrolünde ilaçlar kullanılabilir. Kemik iyileşmesini hızlandırmak adına D vitamini ve kalsiyum değerleri kontrol edilerek eksiklikler giderilmelidir. Son olarak nadir de olsa cerrahi müdahale gerçekleştirilebilir. Femur boynu (uyluk kemiği) veya naviküler kemik gibi kanlanması zayıf ve yüksek riskli bölgelerdeki stres kırıklarında, kırığın ayrışmasını ve kaynamamasını önlemek amacıyla cerrahi sabitleme gerekebilir’’ diye konuştu.

Stres kırığından korunmak için altın kurallar

Stres kırığından korunmak için birkaç önemli hususa dikkat etmenin çok önemli olduğunu ifade eden Op. Dr. Harun Kütahya, "Kademeli artış yapın. Yani egzersiz sürelerinizi ve yoğunluğunuzu haftalık olarak yüzde 10’dan fazla artırmayın. Doğru ekipman seçin. Ayak yapınıza uygun, darbe emici özelliği yüksek ayakkabılar tercih edin ve eskiyen spor ayakkabılarınızı zamanında değiştirin. Vücudunuzu dinleyin. Ağrı, vücudun bir imdat çağrısıdır. Ağrının üzerine giderek spor yapmaya devam etmek, küçük bir kılcal çatlağın tam ve ayrışmış bir kemik kırığına dönüşmesine yol açabilir. Hareket etmek sağlıktır ancak kontrollü ve bilinçli hareket etmek kemiklerinizin korunmasına yardımcı olacaktır’’ ifadelerini kullandı.