Erzurum’un Yakutiye ilçesinde bulunan ve halk arasında "Erzurum’un Ayasofyası" olarak da anılan Fetih Camii, restorasyon çalışmalarının ardından tarihi ve sanatsal özellikleriyle yeniden dikkatleri üzerine çekti. 19’uncu yüzyılın ortalarında Rum Ortodoks kilisesi olarak inşa edilen, 1997 yılında camiye dönüştürülerek ibadete açılan tarihi yapının restorasyonu sırasında, üzeri yıllar önce kapatılan Hazreti İsa freski yeniden gün yüzüne çıkarıldı.

Orta nefin üst örtüsünün merkezinde yer alan freskte "Pantokrator" olarak adlandırılan Hazreti İsa tasviri ile dört İncil yazarı Matta, Markos, Luka ve Yuhanna’nın betimleri bulunuyor. Restorasyonun ardından tarihi fresk uzman restoratörlerin titiz çalışmasıyla korunurken, camide namaz vakitlerinde özel perde sistemiyle kapatılıyor, ibadet saatleri dışında ise ziyaretçilerin görebilmesi için yeniden açılıyor.

Yakutiye ilçesindeki Demirciler Çarşısı’nda yer alan Fetih Camii, Erzurum’un çok kültürlü tarihi mirasını günümüze taşıyan önemli yapılardan biri olarak öne çıkıyor. Doğu-batı doğrultusunda uzanan ve üç nefli bazilikal plana sahip olan yapı, 1850’li yıllarda kilise olarak inşa edildi. Gayrimenkul Eski Eserler ve Anıtlar Yüksek Kurulu’nun 10 Haziran 1977 tarihli kararıyla tescillenerek koruma altına alınan yapı, uzun süre atıl durumda kaldıktan sonra 1997 yılında cami olarak ibadete açıldı ve "Fetih Camii" adını aldı.

2024’te başlayan restorasyonla tarihi yapı yeniden ayağa kaldırıldı

Zaman içerisinde yıpranan ve kapsamlı bir restorasyona ihtiyaç duyan Fetih Camii için dönemin Erzurum Valisi, şimdiki İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi’nin himayesinde çalışma başlatıldı. Yapının rölöve, restitüsyon, restorasyon ve mühendislik projeleri hazırlanırken, çalışmalar Erzurum Rölöve ve Anıtlar Bölge Müdürlüğü denetiminde ve Erzurum Valiliği koordinasyonunda yürütüldü. 2024 yılında başlayan restorasyon kapsamında yapının deprem güçlendirmesi yapılırken, drenaj çalışmaları gerçekleştirildi, ihtiyaç duyulan taşlar değiştirildi, temel ve tonozlarda onarımlar yapıldı. Restorasyon sırasında yapılan sıva raspalarında ise yapının özgün mimari unsurlarına ilişkin yeni izlere ulaşıldı. Kadınlar mahfiline açılan iki tarihi giriş kapısı ve bu kapılara ait geçiş yolları ortaya çıkarılarak özgün haline kavuşturuldu. Restorasyon çalışmaları 2026 yılında tamamlanırken, Fetih Camii temmuz ayında İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi, Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin ve il protokolünün katıldığı törenle dualarla yeniden ibadete ve ziyarete açıldı.

Restorasyonda Hazreti İsa freski ortaya çıkarıldı

Fetih Camii’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri ise restorasyon sırasında yeniden ortaya çıkarılan tarihi duvar resmi oldu. Yapının orta nefinin üst örtüsünün merkezinde bulunan ve 1997 yılında camiye dönüştürülmesi sırasında üzeri kapatılan fresk, restorasyon kapsamında yeniden gün yüzüne çıkarıldı. Yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılan resim anlamına gelen freskte, "Pantokrator" olarak adlandırılan Hazreti İsa tasviri yer alıyor. "Evrenin Hakimi" anlamına gelen Pantokrator tiplemesinde Hazreti İsa tam boy olarak resmedilirken, çevresinde dört İncil yazarı Matta, Markos, Luka ve Yuhanna’nın betimleri bulunuyor. Ayasofya ve Kariye restorasyonlarında görev alan uzman restoratörler tarafından yaklaşık 5,5 ay süren titiz çalışma sonucunda restore edilen fresk, caminin ziyaretçileri tarafından da büyük ilgi görüyor.

Yekpare cam minberiyle de dikkat çekiyor

Fetih Camii’nin içerisindeki minber, yekpare camdan oyularak hazırlanmış özel işçiliğiyle öne çıkıyor. Yapıda mihrap ve vaaz kürsüsü gibi İslami ibadethane unsurları da bulunuyor. Yapının batı cephesinin üst kısmında geçmişte basit bir çan kulesinin bulunduğu, ancak bu bölümün günümüze ulaşmadığı belirtilirken, restorasyonda yapının mevcut özgün unsurlarının korunmasına özen gösterildi. Tarihi kilise mimarisinden günümüze ulaşan yapının bugün cami olarak hizmet vermesine rağmen klasik cami mimarisinden farklı olarak minaresinin bulunmaması da yapının dikkat çeken özellikleri arasında yer alıyor.

"Bu yapı orijinalinde Rum Kilisesi"

Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Demet Okuyucu, yapının tarihçesi ve restorasyon sürecine ilişkin şunları söyledi: "Bu yapı orijinalinde bir Rum kilisesi. Tarih olarak 1850’li yıllara tarihlendiriliyor. Yani 19. yüzyıla ait bir Rum Ortodoks kilisesi. 1977 yılında tescillenen yapı, 1997 yılında cami olarak ibadete açılıyor. Bu şekilde işlevlendiriliyor. Daha sonra 2024 yılında başlayan kapsamlı bir restorasyon çalışması sonucunda 2026 yılında biz yapıyı tekrardan açtık. İbadete ve ziyarete açtık. Günümüzde yine cami olarak işlevini devam ettiriyor"

"Pantokrator dediğimiz bir tiplemeyle Hazreti İsa’nın betimlendiğini görüyoruz"

Doç. Dr. Demet Okuyucu, restorasyon sırasında ortaya çıkarılan freskin yapının tarihi ve sanatsal değeri açısından önemli olduğunu belirterek, çalışmalarda yapının özgün unsurlarının korunmasına özen gösterildiğini ifade ederek, "Şimdi bu yapı bir Rum kilisesi ve Hristiyan yapılarında duvar resmi son derece kıymetli bir önem arz ediyor. Bu yapının da orta nefin, yani orta bölümün üzerindeki üst örtünün merkezinde bir İsa tasviri bulunmakta. Yapı 97 yılında camiye dönüştürüldüğü zaman bu duvar resminin üzeri bir asma tavanla veya böyle içbükey bir kafesle kapatılıyor. Biz restorasyonda bunu açtık, ortaya çıkardık ve çok güzel bir restorasyon geçirdi fresk. Fresk; yaş sıva üzerine kök boyalarla yapılan resimlere verilen isimdir. Burada Pantokrator dediğimiz bir tiplemeyle Hazreti İsa’nın betimlendiğini görüyoruz. O da kelime anlamı olarak ’Evrenin Hakimi’ anlamına geliyor. Burada tam boy halinde bir İsa betimi var. Etrafında da Matta, Markos, Luka ve Yuhanna, yani dört İncil yazarının betimleri bulunmakta. Yapının batı cephesinin üst kısmında, hemen şurada taşıyıcıları göreceksiniz, orada basit bir çan kulesi bulunmaktaymış. O zaten günümüze ulaşmamış. Onun dışında yapının bütün unsurlarını biz olduğu gibi muhafaza etmeye çalıştık. Onun dışında içeride tabii ki bir İslam ibadethanesinde bulunması gereken mihrap, minber, vaaz kürsüsü gibi unsurlarımız bulunmakta. Minberimiz bu noktada çok özellikli bir minber. Yekpare camdan oyularak yapılmış bir minberimiz var" diye konuştu.

"Yapının kondisyonu oldukça kötüydü"

Restorasyon öncesinde yapının durumunun oldukça kötü olduğunu ifade eden Okuyucu, çalışmanın dönemin Erzurum Valisi, şimdiki İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi’nin himayesinde yürütüldüğünü belirterek, "Kendisi bu süreci de yakından takip etti, gidip geldi buraya, yapıyı kontrol etti. Ve Ağustos ayında da Ayasofya’nın, İstanbul’daki Ayasofya’nın camiye dönüştürüldüğü tarihte de çok güzel bir tesadüf oldu; biz de Erzurum’daki Fetih Camii’ni ibadete ve ziyarete açmış bulunduk" şeklinde konuştu.

Freskler namaz vakitlerinde özel perdeyle kapatılıyor

Fetih Camii’nin müezzini Ahmet Sümer ise tarihi freskin cami içerisinde özel bir sistemle korunduğunu belirterek, ibadet saatleri dışında ziyaretçilerin freski görebildiğini söyledi.

Sümer , "Camimiz eskiden kötü bir durumdaydı. Dekorasyona girip yeni bir şekilde halkımıza açıldı ve çok turistler geliyor. Olsun halkımızdan olsun, yabancı turistler olsun ziyarete gelenler oluyor. Tavanda Hazreti İsa’nın resmi var. O resmi namaz vakitlerinde perdemiz vasıtasıyla kapatıyoruz, namaz dışında açıyoruz. Çünkü turistler gelip ziyaret ettiği için... Böylece camimiz, milletimize, devletimize, halkımıza hayırlı bir ibadet yeri oldu." dedi.

Ziyaretçilerden tarihi yapıya yoğun ilgi

Camiyi ziyaret eden Erva Çam, tarihi yapıdan çok etkilendiğini belirterek, "Çok güzel resimler gördüm, çok duygulandım. Annemle gelip namaz kıldım. Çok mutlu oldum. Devletimize çok teşekkür ederim" dedi.

Camiyi ziyaret eden Asel Çam ise tarihi yapıdan etkilendiğini ifade ederek, "Bugün bu camiye geldik ve gördüğüm şeyler beni gerçekten çok etkiledi. Duvara asılmış güzel resimler var, tavanda güzel bir resim var ve bunları görünce gerçekten çok etkilendim. Geldik burada namaz kıldık, gerçekten çok hoştu. Ve buraya gelmelerini tavsiye ederim milletimizin de. Devletimiz sağ olsun, burayı gerçekten çok güzel bir camiye çevirmiş, cami olmuş. Gerçekten çok teşekkür ederiz" diye konuştu.