Denizli’nin Beyağaç ilçesinde bir dönem Türkiye’nin farklı illerine ve yurt dışına kadar gönderilen karpuzun hikâyesini, Beyağaç eski Belediye Başkanı İsmail Eliuz anlattı. Eliuz, 1981 yılında 10 dekarlık arazide Amerikan menşeli Charleston Gray çeşidiyle başlayan denemenin kısa sürede ilçede yeni bir geçim kapısına dönüştüğünü, üretimin büyümesiyle Beyağaç’ta 1986 ve 1987 yıllarında Karpuz Festivali düzenlendiğini belirtti.

Denizli’nin Beyağaç ilçesinde geçmiş yıllarda önemli bir gelir kaynağı haline gelen ve lezzeti, aroması ile büyüklüğüyle ün kazanan meşhur Beyağaç Karpuzu’nun üretiminin nasıl başladığını, 2004-2009 yılları arasında Beyağaç Belediye Başkanlığı yapan İsmail Eliuz kaleme aldı. Beyağaç karpuzculuğunun geçmişini anlatan Eliuz, hikâyenin 1980’li yılların başına uzandığını belirtti. O dönem Beyağaç Lisesi’nde görev yapan Eliuz, ilçedeki çiftçilerin tütüne alternatif olarak gelir sağlayabileceği yeni bir tarımsal ürün arayışına girdiğini ifade etti. 1979 yılının Aralık ayında Beyağaç Lisesi’ne Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmeni olarak atandığını aktaran Eliuz, daha sonra okulda müdür vekilliği ve ardından okulun ilk asil müdürlüğü görevini üstlendi. Eğitim alanındaki çalışmalarının yanında Beyağaç halkının ekonomik imkânlarını artırabilecek alternatifler üzerinde de düşündüğünü belirten Eliuz, o yıllarda ilçedeki çiftçilerin en önemli gelir kaynaklarından birinin tütün olduğunu hatırlattı. Eliuz’un anlatımına göre, bölgedeki tütünün sulanması nedeniyle ürün TEKEL tarafından düşük kaliteli kabul ediliyor, çiftçi yoğun emeğinin karşılığını almakta zorlanıyordu. Kendisi de tütün üreticisi bir aileden gelen Eliuz, bu nedenle alternatif ürün arayışına yöneldi.

Beyağaç’ın geleceğini değiştiren tohumları Kale’den temin etti

Eliuz’un dikkatini karpuz çekti. Kale’nin Kurubağlık köyünde imamlık yapan Beyağaçlı Mustafa Ültemet’ten bölgede farklı bir karpuz çeşidinin yetiştirildiğini öğrenen Eliuz, ürünü yerinde görmek için Kurubağlık’a gitti. Burada Amerikan menşeli Charleston Gray çeşidiyle karşılaşan Eliuz, üreticiden aldığı tohumları Beyağaç’a taşıyarak deneme kararı aldı. Takvimler 1981 yılını gösterdiğinde Beyağaç’taki ilk büyük deneme başladı. Eliuz, 10 dekarlık tarlaya karpuz ekti. Ancak ilçede ticari karpuz üretimine ilişkin bilgi ve tecrübe bulunmadığı için ilk ekim beklenen şekilde gerçekleşmedi. Tohumların doğrudan toprağa ekilmesi nedeniyle bitkiler oldukça seyrek çıktı. Ailesinin tarlayı bozma önerisine rağmen üretime devam eden Eliuz, sezon sonunda elde edilen ürünün kendilerini şaşırttığını anlattı. Ortaya beyaz ve açık yeşil renkli, küçük ve az çekirdekli, aroması belirgin karpuzlar çıktı. Eliuz’a göre Beyağaç toprağının özellikleri de ürünün lezzetine ayrı bir özellik kazandırmıştı.

İkinci yıl tüpleme yöntemine geçildi

İlk yıl elde edilen karpuzların büyük bölümü aile ve yakın çevrede tüketildi. Yalnızca bir römork karpuz pazara götürüldü. Ancak deneme burada bırakılmadı. 1982 yılında yeniden 10 dekar karpuz eken Eliuz, bu kez tüpleme yöntemini kullandı. Hazır fidelerin tarlaya dikilmesi ve kuruyan fidelerin yenileriyle değiştirilmesi sayesinde çok daha düzenli bir üretim gerçekleştirildi. İkinci yıl elde edilen ürün Beyağaç pazarında karşılık buldu. Eliuz’un aktardığına göre, Beyağaç’ta üretilen karpuzlar pazara çıktıktan sonra dışarıdan gelen karpuzlar satılmakta zorlandı ve ilerleyen haftalarda ilçe pazarına dışarıdan karpuz temin etmez oldu. 1981’de 10 dekarla başlayan deneme, 1982’de yine 10 dekar olarak devam etti. 1983 yılında ekim alanı 20 dekara çıkarıldı. Beyağaç karpuzu bu kez Kale, Tavas ve çevredeki pazarlara götürülmeye başlandı. Eliuz, o yıllarda Acıpayam dahil çevrede ticari ölçekte karpuz üretiminin yaygın olmadığını ve Beyağaç’tan alınan karpuzların pazarlarda büyük ilgi gördüğünü aktardı. 1984 yılına gelindiğinde ise Eliuz’un karpuz ekim alanı 40 dekara ulaştı. Ürün artık yalnızca yakın ilçelerde değil, Denizli’nin farklı pazarlarında ve komşu illerde de satılıyordu.

Beyağaç "karpuzcu memleket" oldu

Eliuz, asıl amacının karpuzdan para kazanmaktan çok, Beyağaç çiftçisine tütün dışında gelir sağlayabilecek başka ürünlerin de bulunduğunu uygulamalı olarak göstermek olduğunu vurguladı. Deneme başarılı oldukça çevredeki çiftçiler de karpuz üretimine yöneldi. Eliuz’un anlatımına göre ilerleyen yıllarda üretim öylesine yaygınlaştı ki Beyağaç karpuzu Türkiye’nin farklı şehirlerine, hatta yurt dışına gönderilmeye başlandı. Beyağaç’ta yetiştirilen karpuz yalnızca lezzetiyle değil, görüntüsü ve büyüklüğüyle de dikkat çekiyordu. Beyaz ve açık yeşil tonlardaki uzun karpuzların 25-30 kilograma ulaşabildiğini belirten Eliuz, bazı üreticilerin 35 kilogramlık ürünler de yetiştirdiğini kaydetti. Karpuzun farklı görüntüsü nedeniyle yörede ürüne çeşitli isimler de verildi.

İsmail Eliuz, 1985 yılının Şubat ayında Kale İlçe Milli Eğitim Gençlik ve Spor Müdürü olarak görevlendirilmesi üzerine Beyağaç’tan ayrıldı. Ancak ilçede başlayan karpuz üretimi büyümeye devam etti. Dönemin Beyağaç Belediye Başkanı merhum Hüseyin Pulaş’ın Karpuz Festivali düzenlenmesi düşüncesini Kale Kaymakamlığına taşımasıyla yeni bir süreç başladı. Kaymakam başkanlığında, Belediye Başkanı Hüseyin Pulaş ve İsmail Eliuz’un da aralarında bulunduğu Festival Tertip Komitesi oluşturuldu. Bunun sonucunda 1986 ve 1987 yıllarında Beyağaç’ta iki kez Karpuz Festivali düzenlendi Festivallerde karpuz yarışmalarının yanı sıra karpuz güzeli yarışmaları da gerçekleştirildi. Eliuz, festivallerden birinde kendi yetiştirdikleri karpuzun jüri tarafından birinci seçildiğini de anlattı. Beyağaç karpuzculuğunun yükselişi ilerleyen yıllarda önemli bir sorunla karşılaştı. Eliuz’un aktardığına göre, ilçedeki tarımsal üretim açısından büyük önem taşıyan Subaşı Mahallesi’ndeki Su Gözü kaynağının suyu önce azaldı, ardından tamamen kesildi. Sulama konusunda yaşanan sıkıntı karpuz üretimini de doğrudan etkiledi. Bir dönem Beyağaç çiftçisinin önemli gelir kaynaklarından biri haline gelen üretim zaman içerisinde durma noktasına geldi.

"Beyağaç’ta karpuz yeniden yetiştirilebilir"

Beyağaç’ta bugün yeni sulama seçeneklerinin ortaya çıktığını belirten eski Belediye Başkanı İsmail Eliuz, ilçenin uygun bölgelerinde karpuz yetiştiriciliğinin yeniden yapılabileceğine dikkat çekti. 1981’de 10 dekarlık bir tarlada başlayan denemenin birkaç yıl içerisinde üreticilerin benimsediği ticari bir ürüne, ardından festivali düzenlenen bir Beyağaç değerine dönüşmesi ilçenin tarım tarihinde dikkat çeken örneklerden biri olarak kaldı. 2004-2009 yılları arasında Beyağaç Belediye Başkanlığı görevini de yürüten Eliuz, geçmişte yaşanan bu tecrübenin Beyağaç’ın tarımsal potansiyelinin değerlendirilmesi açısından bugün de önemli olduğunu vurguladı.1984 yılına gelindiğinde ise üretim alanı 40 dekara ulaştı. Karpuzlar artık Denizli’nin farklı pazarlarının yanı sıra komşu illere de gönderilmeye başlandı.

"Amacım anlatmak değil, çiftçiye göstermekti"

İsmail Eliuz, karpuz üretimine başlamasındaki temel amacının kişisel kazanç olmadığını, Beyağaç çiftçisine tütün dışında ekonomik değeri bulunan alternatif ürünlerin yetiştirilebileceğini uygulamalı biçimde göstermek istediğini vurguladı. Eliuz, kendi denemesini gören üreticilerin zaman içerisinde karpuz yetiştiriciliğine yöneldiğini ve üretimin Beyağaç genelinde yaygınlaşmaya başladığını aktardı. Karpuzculuğun özellikle bazı üreticiler için önemli bir gelir kapısına dönüştüğünü belirten Eliuz’a göre, ilerleyen dönemde Beyağaç adeta "karpuzcu memleket" olarak anılmaya başladı. Eliuz’un verdiği bilgilere göre beyaz ile açık yeşil tonlara sahip, uzun yapısıyla dikkat çeken karpuzların bazıları 30 kilograma kadar ulaşıyordu. İlçede 35 kilogram ağırlığında karpuz yetiştiren üreticiler de bulunuyordu. Karpuzun alışılmışın dışındaki görünümü nedeniyle yörede farklı isimlerle anıldığını belirten Eliuz, ürünün lezzeti ve aroması kadar görüntüsüyle de dikkat çektiğini ifade etti. Üretimin yaygınlaşmasının ardından Beyağaç karpuzunun Türkiye’nin birçok şehrine ve yurt dışına kadar gönderildiğini aktardı.

Karpuzun ünü festivali yayıldı

1985 yılının Şubat ayında Kale İlçe Milli Eğitim Gençlik ve Spor Müdürü olarak atanması nedeniyle Beyağaç’tan ayrılan Eliuz, kendisi üretim yapamasa da ilçedeki karpuzculuğun gelişmeye devam ettiğini belirtti. Dönemin Beyağaç Belediye Başkanı merhum Hüseyin Pulaş’ın bir Karpuz Festivali düzenlenmesi fikrini Kale Kaymakamlığına götürmesi üzerine festival hazırlıkları başladı. Kaymakam başkanlığında oluşturulan Festival Tertip Komitesi’nde Belediye Başkanı Pulaş ile İsmail Eliuz da görev aldı. Hazırlıkların ardından 1986 ve 1987 yıllarında iki kez Karpuz Festivali gerçekleştirildi. Festival kapsamında karpuz yarışmalarının yanı sıra karpuz güzeli yarışmaları da düzenlendi. Eliuz, festivallerden birinde kendi ürettikleri karpuzun, tarım müdürlüklerinden görevlilerin yer aldığı jüri tarafından birinci seçildiğini aktardı.

Su gözü kurudu, karpuz üretimi durdu

Beyağaç’ta üreticilerin karpuz yetiştiriciliğini benimsemesiyle üretim büyüse de ilerleyen yıllarda ilçenin karşısına ciddi bir su sorunu çıktı. Eliuz’un anlatımına göre Beyağaç çiftçisi için büyük önem taşıyan Subaşı Mahallesi’ndeki Su Gözü kaynağının debisi önce azaldı, daha sonra kaynak tamamen kesildi. Sulama imkânlarının ciddi ölçüde azalması karpuz üretimini de etkiledi. Bir dönem Beyağaç çiftçisinin önemli gelir kaynakları arasına giren karpuz yetiştiriciliği su sıkıntısıyla birlikte sona erdi.

Eliuz’dan yıllar sonra yeniden karpuz çağrısı

Aradan geçen yılların ardından Beyağaç’ta yeni sulama seçeneklerinin ortaya çıktığına dikkat çeken İsmail Eliuz, ilçenin uygun bölgelerinde karpuz üretiminin yeniden değerlendirilebileceğini ifade etti. Beyağaç’ın doğal kaynakları, tarım ve hayvancılık potansiyeli, yaylaları ve coğrafi özellikleriyle önemli değerlere sahip olduğunu vurgulayan Eliuz, geçmişte karpuz üretiminde yaşanan tecrübenin de unutulmaması gerektiğine işaret etti. 1981 yılında 10 dekarlık bir tarlada deneme amacıyla başlayan karpuz üretiminin birkaç yıl içerisinde çevre il ve ilçelere ulaşması, üreticilerin yeni bir gelir kapısıyla tanışması ve ardından adına festival düzenlenen bir ürüne dönüşmesi, Beyağaç’ın yakın dönem tarım tarihinin dikkat çeken hikâyelerinden biri oldu. Beyağaç’a daha sonra 2004-2009 yılları arasında belediye başkanı olarak da hizmet eden İsmail Eliuz’un yıllar sonra kaleme aldığı anlatım ise ilçede bir döneme damga vuran Beyağaç karpuzunun hikâyesini yeniden gündeme taşıdı.